Wat is vloeken? De Bond tegen het vloeken hoort deze vraag regelmatig. Uit recent onderzoek van o.a. TNS/NIPO en Adviesbureau Scompany (HU) blijkt dat de Nederlander onder vloeken allerlei scheldwoorden verstaat.

De oorspronkelijke betekenis van deze eed is 'God moge of God moet mij verdoemen (als ik de waarheid niet spreek). Het betreft dus een zelfverwensing. Vele voorbeelden van zelfverwensingen zijn ons overgeleverd uit de Middelnederlandse periode, bijvoorbeeld God, hi moete mi verdomen. Tegenwoordig is de woordgroep altijd samengetrokken (...). Het element verdomme is een eufemistische verzachting van de vorm verdoeme, die een samentrekking is van verdoeme (de conjunctief) en mij (de vierde naamval van ik) of een verkorting van gvd (voluit).

Scheldwoorden, verwensingen, schuttingtaal en andere vormen van grof taalgebruik vallen dus strikt genomen niet onder vloeken. Omdat de Bond deze vormen van verbaal gewel d natuurlijk ook afkeurt, stellen we ze wel nadrukkelijk aan de orde in bijvoorbeeld het scholenwerk en foldermateriaal. De Bond zet zich in voor respectvolle taal in de meest brede zin van het woord.

1. Vloeken? Wat is dat?

“Een vorm van primitieve communicatie, vergelijkbaar met grommen”, aldus een taalkundige. Door te vloeken geven mensen uiting aan gevoelens van teleurstelling, pijn, schrik, verbazing, verwondering of frustratie. Het is een emotionele ontlading.

2. Waar komt de neiging tot vloeken vandaan?

Elk mens heeft de behoefte om zich af te reageren als het tegenzit of als hij boos is. Lelijke woorden borrelen dan vaak als eerste op. Door vloeken hopen mensen hun frustraties of boosheid kwijt te raken.

3. Vloeken is dus een puur menselijke emotie. Daar kun je toch niets op tegen hebben?

Vloeken is een uitlaatklep om je negatieve emoties te uiten. Vaak gebeurt dat ten koste van anderen. Je zadelt omstanders ongewild op met een portie onbeheerste taal. Het is zoiets als je eigen vuilniszak in de tuin van je buurman zetten.

4. Waarom wordt God eigenlijk steeds genoemd in vloekwoorden?

Een vloek krijgt emotionele kracht als er woorden worden gebruikt uit de taboesfeer. Omdat Gods naam heilig is, rust er een verbod op het gedachteloos uitspreken ervan. Als iets niet mag, verdubbelt de verleiding om het tóch te doen; dat zie je al bij kleuters. Het overtreden van het verbod op het zinloos gebruiken van Gods naam, geeft de vloeker een kick. Om te choqueren vergrijpen vloekers zich – al dan niet opzettelijk – aan Gods naam. Soms krijgt een vloek de geladenheid van een negatief gebed. Je neemt God als het ware kwalijk dat je iets vervelends overkomt.

5. Maar de meeste mensen vloeken onbewust. Dat valt ze toch niet kwalijk te nemen?

Voor sommige mensen is vloeken inderdaad een ingeburgerde gewoonte geworden. Vloeken gebeurt meestal gedachteloos. Misschien is het goed om te bedenken dat bijna driekwart van de mensen in ons land zich ergert aan vloeken, of zich er pijnlijk door getroffen voelt. Vloeken is dus een slechte gewoonte. Je gebruikt immers woorden zonder je af te vragen wat ze precies betekenen en wat voor effect ze hebben op mensen om je heen.

6. Vloeken behoort toch tot de vrijheid van meningsuiting?

In een beschaafd land als Nederland proberen we zoveel mogelijk rekening te houden met elkaars godsdienstige en culturele opvattingen en gevoelens. Tolerantie heet dat. We hebben afgesproken niet te discrimineren, niet te beledigen en elkaar niet moedwillig te kwetsen. Vloeken is beledigend voor de Schepper en krenkend voor gelovige medemensen.

7. Waarom maken gelovige mensen zich zo druk over vloeken?

De naam van God is het allerheiligste wat er is. Wie die Naam als vloek gebruikt, toont geen respect voor Gods liefde, heiligheid en goedheid. Zo’n vloek is in de oren van een christen een rechtstreekse uitroep van verzet tegen Gods aanwezigheid. Iemand die Gods naam misbruikt, roept Gods straf over zich af. Christenen voelen pijn in hun hart als zij daaraan denken. Daarom maken zij zich druk over het vloeken.

8. Ja maar, mensen die vloeken slaken, bedoelen toch niet de naam van God te beschadigen?

Toen een jochie een voetbal door de ruit van de buren schopte, was het eerste wat hij zei: “Ik deed het niet expres. Ik bedoelde het niet zo!” Maar zijn moeder gaf hem - terecht – een standje. Voor de meeste vloekers is de naam van God of Jezus slechts een lege klank geworden, zonder betekenis. Gods naam heeft daarentegen wel degelijk een diepe betekenis. Onnadenkende vloekers hollen de betekenis van die naam uit. Ze beroven de naam van God van zijn goede, rijke inhoud. Zo wordt God enorm tekort gedaan.

9. Wat moet ik dan zeggen?

Stel: je bent op bezoek bij de koningin en struikelt over het hoogpolige vloerkleed.

Dan zul je wel uitkijken met wat je zegt… Grove vloeken zijn per definitie onbeleefd. Vloeken zijn bovendien te omzeilen. Vloekwoorden waarin God of Jezus genoemd worden, kun je vervangen door zelfbedachte woorden of onschuldige klanken die evengoed lucht geven. Na een mep op je duim doen ‘ai-ai-ai’, ‘ieks’ of, ‘au’ het ook heel goed.

10. Vloeken is aangeleerd, zeggen de affiches van de Bond tegen het vloeken. Is het wel af te leren?